Mentanarmekka: Mimir

Fríggjakvøldið 22. nov. kl. 20.00 verður Mimir karmur um stórt mentanartiltak við upplestri, frásagnum, framførslum og tónleiki. 

Í sambandi við bókadagarnar, ið verða hildnir í Norðurlandahúsinum komandi dagarnar, toga vit mentanina oman í miðbýin eftir, at fríggjakvøldið hevur lagt seg yvir landið. Mimir letur dyrnar upp inn í grøna rúmið har yrkjarar, sniðgevar, sjónleikarar, rithøvundar og tónleikarar fara á pall at framføra tað besta, tey eiga í sær. 

Skráin verður uppdaterað komandi dagarnar við fleiri luttakarum og tí eisini møguligum broyttum tíðspunktum. (Haldið okkum til góðar, men sum øllum kunnugt, er torført at fáa alt at ganga upp í eina hægri eind.)

Vit gleða okkum at síggja teg.

Skrá:

20.00: Vælkomin

20.10: Flóvin Viderø (tónleikur)

20.25: Vivian Sjóðklett (upplestur)

20.40: Marjun Syderbø Kjelnæs (upplestur)

20.55: Tóroddur Poulsen (upplestur)

21.10: STEÐGUR

21.25: Randi Samsonsen (hugleiðing/upplestur)

21.40: Daniella Andreasen (upplestur)

21.55: Lív í Baianstovu (tónleikur)

22.10: Marita Dalsgaard (framførsla)

22:25: Trygvi Danielsen (upplestur)

22.40: Kim Simonsen (upplestur)

22.55: Flóvin Viderø (tónleikur)

Hin villa

Elin Josefina Smith hevur ein serligan ans fyri ørskapi.

Ikki hetta slagi av mentaðum, køldum akademiskum, borgarligum ørskapi, sum kann temjast og njótast í smáum. Men tí rætta ørskapinum. Tí ráa ótamda ørskapinum.

Hon hevur serligan ans fyri tí hart rópandi, spreingjandi og tí uppreistrarsinnaða og lógleysa. Ein serligan ans at mála spontant, bráðræsið og vilt við kenslum og hjartablóði og nervu. Hennara verk eru ein uppreistur móti øllum tí pena og ein háttur at leita inn í ørskapin. Í verkum hennara hevur ørskapurin sítt egna virði. Tað minnir um teir týsku ný-ekspressionistarnar, Die Neuen Wilden, sum leitaðu inn í ørskapin við subjektivum, kenslubornum formroyndum við sterkum litum og harðligum penslastrokum.

Men alt hetta óstortsliga og hesin ovurhugi, alt hetta bráðlyndi, stendur ikki einamælt, tí ímyndin av listaflogvitinum, sum bert skapar burtur úr sínum dýriska fornhavi er ein mýta. Ørskapur finnist ikki sum list uttan at eisini tankin er við – ella – ørskapurin kann ikki gerast til list uttan, at vitið er blandað uppí. Á tann hátt hevur ørskapurin sín egna mótsetning í listini. Ørskapur er ikki bara gerð, men eisini hugsan, hann er ikke bara íborið bráðskot, men eisini skilvísi. Men tað undurfulla í hesum sanna ørskapi í listini er, at listin ikki kann temjast við sínum egna mótsetningi. Hon varðveitir sína ørsku, kanska tí júst djúpu mótsetningarnir eru partur av sjálvari listini.

Hesa síðuna av ørskapinum hevur Elin Josefina Smith eisini serligan ans fyri. Hygg sjálv eftir hennara framsýning ”A Tribute to Life”, sum letur upp í Smiðjuni í Lítluvík fríggjadagin 22. november kl. 16.00.

(IS)

Billedstorm 2013 - Hommage à Bárður Jákupsson

Atter i år fejrer vi vinterens komme med en opbyggelig storm af kvalitetskunst på den årlige udstilling Myndaódnin 2013 i Steinprent, som i år er dedikeret til den færøske billedkunstner Bárður Jákupsson. Myndaódnin sammenfatter året, der gik i Steinprent med en præsentation af nogle af de værker, der blev skabt på værkstedet i årets løb. I år er der ekstraordinært særlig fokus på Bárður Jákupsson, der fylder 70 år d.23.december og som derfor fejres med et behørigt antal værker fra det langvarige samarbejde mellem ham og trykkeren, Jan Andersson. Herudover er udstillingen sat sammen af værker af Tóroddur Poulsen, Hansina Iversen, Torbjørn Olsen, Marius Olsen, Fríða Matras Brekku, Andreas Schulenburg, Erik Heide, Anne Riis Bovbjerg, Svend-Allan Sørensen, Kristian Devantier, Claus Carstensen, Julie Sass og John Kørner. Myndaódning 2013 åbner fredag d. 22. nov. kl. 16. Udstillingen varer indtil d. 20.jan. Kurator: Kinna Poulsen. Alle er hjertelig velkommen.

– Bárður Jákupssons betydning for Steinprent kan ikke overvurderes, fastslår Jan Andersson, leder af Færøernes Grafiske Værksted. Bárður Jákupsson var den første færøske kunstner, der besøgte hans værksted dengang det lå i Hjørring. Besøget var på alle måder vellykket, og det blev starten på en stærk trafik mellem Tórshavn og Hjørring. Bárður Jákupssons besøg hørte til blandt højdepunkterne i værkstedets virke og andre færøske billedkunstnere fulgte efter, bl.a. Zacharias Heinesen, Amariel Norðoy, Ingálvur av Reyni, Tróndur Patursson, Marius Olsen og Tóroddur Poulsen. I 1993 besøgte Jan Andersson for første gang Færøerne i anledning af indvielsen af det nyrenoverede kunstmuseum i Tórshavn. Der blev aftalt, at genetablere et grafikværksted i den ældre del af kunstmuseet med udstyr fra Nordens Hus. Allerede før 1983 havde Bárður Jákupsson en idé om at oprette et grafikværksted på Færøerne. Der blev indkøbt maskiner til Nordens Hus i 1983 og dette udstyr blev altså flyttet til Listaskálin i 1993. Værkstedet blev bygget op samme år og de første stentryk blev udført. I de følgende år arrangeredes symposier for bl.a. færøske, danske og nordiske grafikere. Da Jan Andersson i 1999 efter 27 år på det grafiske værksted i Hjørring flyttede sammen med Fríða Matras Brekku til Tórshavn for at udbygge og drive værkstedet i Færøernes Kunstmuseum, var det ikke mindst foranlediget af Bárður Jákupsson. Efter nogle inspirerende år med særdeles frugtbart samarbejde mellem værkstedet og museet, valgte Bárður at standse som leder af kunstmuseet, og nogle få år senere flyttede Jan Andersson og Fríða Matras Brekku til nye værkstedslokaler ved havnen. Bárður Jákupsson har hele tiden taget aktiv del i Steinprents virksomhed både som en særdeles aktiv billedkunstner, men også som arrangør, kontaktskaber og formidler af udstillinger, og det var også han, som tog inititativ til den støt voksende Grafikforening Steinbrá. Bárður Jákupsson har altså med et ganske usædvanligt fremsyn været en hovedkraft i etableringen af et professionelt grafisk miljø på Færøerne.

Myndaódnin 2013 favner bredt fra Hansina Iversens sanselige og sublime nonfigurative visioner til Svend-Allan Sørensens højst originale, ord- og betydningsrige konceptværker, men selv om de to billedkunstnere øjensynligt bevæger sig i to helt forskellige retninger, så når de begge to frem til et ret så poetisk udtryk. Poesien er grundlæggende i alt hvad Tóroddur Poulsen gør, også når han laver sjov og det gør han ofte i ramme alvor. De surrealistiske elementer i hans billeder er originale og håndgribelige som plastikspanderne, der på samme måde som de små cyklister antager betydning frit efter den forbindelse, som de bliver sat ind i. I nonfigurative geometriske mønsterbilleder undersøger Anne Riis Bovbjerg hvorledes farver og former påvirker hinanden, mens Julie Sass er procesorienteret i sin tilgang og dyrker situationer som både-og eller næsten i sine ambitiøse værker. Torbjørn Olsen har i den grad styr på farverne, og det er interessant at se hvordan selv de mest banale motiver forekommer stærke og ægte i hans billeder. Hans bror, grafikeren Marius Olsen gransker mødet mellem lys og mørke i bevægende billeder, hvor lyset definerer de enkelte billedelementer, mens mørket lader tomheden med det uudsagte. Hvis man synes, at Andreas Schulenburgs og Kristian Devantiers billedsprog er sjovt og lidt naivt, kan det løse sig at kigge engang til for lige under overfladen at skimte alvorlig psykologisk og social problematik. Selv om udgangspunktet er realistisk, virker Fríða Matras Brekkus fåreskildringer humoristiske med en øjensynlig hengivenhed for hvert enkelt af de portrætterede dyr. John Kørners fabulerende Færøbilleder er forsynede med nogle særlige rammer, som billedkunstneren selv har tegnet og som passer til litografiernes sorte kant og udvider værkerne til en art objekter. Den sorthvide grafik spiller en ganske stor rolle på udstillingen i ganske forskellige værker Gennem skamfering eller defacing af nogle gamle litografiske sten flytter Claus Carstensen nogle ældre, traditionelle landskabsbilleder frem til nuet på en ganske brutal måde. Erik Heides eksistentialistiske skildringer af isolerede individer er ligeledes eksempler på styrken i sorthvid grafik, her i en klassisk variant. Stemningen forekommer på én gang nøgtern og ekstatisk i hans skildring af en person i en skovlysning, som minder om Tom Kristensens digt Græs. Det er forresten et digt, som Bárður Jákupsson kan udenad og det klinger jo også ganske godt sammen med hans billeder. Disse fyrige naturabstraktioner med de voldsomme, skiftevis brede og tynde penselsstrøg, der løber siksak hen over billedfladen på en måde som en art naturens kardiograf. Han har i løbet af en del år skabt mange litografier i Steinprent, den aktuelle udstilling rummer om ikke alle, så en anselig mængde af denne produktion. Nogle af billederne er storslåede, mens andre forekommer prunkløse, men de fleste af litografierne forekommer i grunden ganske abstrakte uden nogen horisontlinie eller en angivet forgrund eller bagrund, og med et skiftende perspektiv, der giver beskueren en fygende fornemmelse af snart at flyve højt oppe over landskabet, imens man i næste øjeblikket ligger på marken med næsen i græsset.

Græsset er underligt højt for mig,
som ligger med Næsen mod Jord.
Bøjer jeg mig saa dybt som jeg kan,
vokser min Verden sig stor.

Under de grønlige Spidsbueporte
standser jeg. Her vil jeg staa.
Tør ej gaa vild i det lysende Mørke!
Tør ej gaa vild mellem Straa!

Inde i Straaenes dæmrende Haller
er der en Stemme, som vaagner og kalder
et stigende: kommer du nu,
kommer du, kommer du, kommer du nu,
du nu.

Og som Svar
toner en klar
underbar, drengeklar Stemme i mig:
Endnu ej, nej! Endnu ej, nej!
Men naar vit Vanvid er omme,
naar mine Drømme om Storhed er omme,
da vil jeg komme, da vil jeg komme,
da er jeg lille og lykkelig nok.

Tom Kristensen

Bókadagar 2013

Her er skráin:
http://bokadagar2013.files.wordpress.com/2013/06/bc3b3kadagar-2013-skrc3a1in-23-og-24-nov.pdf

Myndaódnin 2013 - Hommage à Bárður Jákupsson

Aftur í ár verður høvi hjá listaáhugaðum at uppliva ein sannan meldur av dygdargóðari list á teirri árligu Myndaódnini. Myndaódnin er framsýning við einum úrvali av verkum, sum eru framleidd í Steinprenti í brátt farna ári. Hetta er fimtu ferð, Myndaódnin verður hildin og framsýningin í ár verður merkt av eini serframsýning við prentum hjá Bárði Jákupsson, sum verður heiðraður í sambandi við, at hann fyllir 70 ár Tollaksmessudag. Eisini verða myndir hjá Tóroddi Poulsen, Hansinu Iversen, Torbirni Olsen, Marius Olsen, Fríðu Matras Brekku, Andreas Schulenburg, Erik Heide, Anne Riis Bovbjerg, Svend-Allan Sørensen, Kristian Devantier, Claus Carstensen, Julie Sass og John Kørner við á hesi sera fjølbroyttu framsýningini, sum letur upp fríggjadagin 22.nov. klokkan 16. Myndaódnin varir inntil 20.jan. Kurator: Kinna Poulsen. Øll eru hjartaliga vælkomin.

Týdningurin, sum Bárður Jákupsson hevur havt fyri Steinprent kann ikki yvirmetast. Verkstaðarleiðarin Jan Andersson greiðir frá, at Bárður Jákupsson var fyrsti føroyski listamaðurin, sum vitjaði verkstaðin, sum tá lá í Hjørring. Tá varð tað fyrsta steinprentið hjá Bárði Jákupsson framleitt, og var tað sera væl eydnað. Hetta var í 1986 og tað gjørdist byrjanin til nógva ferðslu millum Hjørring og Havnina. Bárður Jákupsson kom eina ferð um árið til Hjørring og hetta hoyrdi til ársins hæddarpunkt á verkstaðnum. Seinni komu m.a. Zacharias Heinesen, Amariel Norðoy, Ingálvur av Reyni, Tróndur Patursson, Marius Olsen og Tóroddur Poulsen, og avtala varð gjørd um at stovna ein grafikkverkstað í gamla Listaskálanum við útgerð frá Norðurlandahúsinum. Longu áðrenn 1983 hevði Bárður Jákupsson eitt hugskot um at stovna ein grafikkverkstað í Føroyum, og tá vóru maskinur keyptar til Norðurlandahúsið. Verkstaðurin varð stovnaður og fyrstu steinprentini vórðu framleidd og komandi árini vórðu fleiri ráðstevnur hildnar fyri føroyskum, donskum og norðurlendskum grafikarum. Tá Jan Andersson í 1999 aftan á heili 27 ár á Grafiska Verkstaðnum í Hjørring flutti til Havnar saman við Fríðu Matras Brekku fyri at útbyggja og reka verkstaðin í Listaskálanum, var tað ikki minst orsakað av tileggjan frá Bárði Jákupsson. Bárður Jákupsson var stjóri í Listasavninum og samstarvið millum savn og verkstað var fyrimyndarliga gott og mennandi. Aftan á nøkur inspirerandi ár valdi Bárður Jákupsson at steðga í Listasavninum og fá ár eftir hetta flutti Steinprent í nýggj høli á Skálatrøð. Bárður Jákupsson hevur alla tíðina verið partur av virkseminum í Steinprenti, bæði sum aktivur listamaður, men eisini í sambandi við at skipa fyri og miðla framsýningar, og tað var eisini hann, sum tók stig til at stovna Grafikkfelagið Steinbrá, sum er eitt stuðulsfelag til frama fyri Steinprenti. Við miklum framskygni hevur Bárður Jákupsson á henda hátt verið ein aðalkraft í mun til stovnsetanina av einum professionellum grafikkumhvørvi í Føroyum. Hetta er eitt umhvørvi, ið kemur okkum øllum til góðar, tað sæst greidliga á dygdini á myndunum í Myndaódnini.

Framsýningin fevnir breitt frá teimum nonfigurativu, sansaligu og sublimu myndunum hjá Hansinu Iversen til ta figurativu, analytisku konseptlistina hjá Svend Allan Sørensen, men tó, at hesi bæði ganga púra hvør sína leið, náa tey bæði vegin fram til eitt poetiskt úttrykk. Poesiin er grundleggjandi í øllum, sum Tóroddur Poulsen ger, eisini tá hann skemtar og tað ger hann ofta í fullum álvara. Surrealistisku elementini í hansara myndum eru original og ítøkilig sum spannirnar, ið á sama hátt sum teir smáu súkklistarnir taka týdning eftir tí sambandi, tær verða settar inn í. Í Nonfigurativum, geometriskum mynstrum kannar Anne Riis Bovbjerg hvussu litirnir ávirka hvønn annan. Julie Sass er prosessorienterað í síni list og dyrkar støður sum bæði-og ella næstan í sínum ambitiøsu verkum. Torbjørn Olsen hevur sum eingin annar ræði á litunum og tað er hugtakandi at síggja hvussu sjálvt typisk turistmyndevni sum Vágsbotn og gamlar Havnargøtur gerast til haldgóða list í hansara meistaraligu litjavnvág. Marius Olsen granskar møtið millum ljós og myrkur í hugakandi myndum við neyvum ljóseffektum, sum geva einstøku myndaliðunum skap og sum løðir tómleikan og myrkrið. Myndamálið hjá Andreas Schulenburg og Kristian Devantier er skemtiligt og góðvarið, men hygg eina ferð aftrat - hjá báðum býr psykologiskt og sosialt hugsað álvarsemi undir. Sjálvt um upprunastøðið er realistiskt, tykjast seyðalýsingarnar hjá Fríðu Matras Brekku bæði humoristiskar og alsknar við alstórari virðing fyri hvørjum einstøkum av teimum portretteraðu djórunum Fabulerandi myndirnar hjá John Kørner við føroyskum myndevnum sum t.d. Havnar Kirkja osfr. verða sýndar fram í serstøkum rammum, sum listamaðurin sjálvur hevur teknað og sum eru gjørdar til tess at passa til svarta kantin á prentunum. Yvirhøvur eru nógvar svartar og hvítar myndir við á framsýningini, sum vísa styrkina í klassiskum grafikki. Hetta er eitt nú galdandi fyri Claus Carstensen, sum hevur løstað ella deface´að siðbundnar landslags- og bygdalagsmyndir á ein hátt, sum brutalt flytir myndirnar fram í núið. Svarthvítar eru eisini tær figurativu, eksistentialistisku myndirnar hjá Erik Heide av eitt nú avbyrgdum einstaklingum. Huglagið er um somu tíð sakligt og ekstatiskt í hansara lýsing av einum persóni í einum skógarglotta, sum minnir um yrkingina Gras hjá Tom Kristensen, sum Karsten Hoydal enduryrkti, og sum jú eisini klingar væl saman við náttúruabstraktiónunum hjá Bárði Jákupsson.

Hansara stílur er eyðkendur við dekorativum, ekspressivum náttúrulýsingum við pensilsstrokum ið ganga fýrisliga á skák niður eftir myndaflatanum við kenslubornum stundum breiðum ella fínligum strukturum, sum var listamaðurin ein náttúrunnar hjartamátari. Gjøgnum tey nógvu árini hevur hann skapað eina ørgrynnu av steinprentum, framsýningin rúmar um ikki øllum, so rættiliga nógvum av hesari framleiðsluni. Summar myndir eru stórbærar, meðan aðrar tykjast meira einfaldar, men tær nógvu av myndunum sýnast í grundini rættiliga abstraktar uttan sjónarring og uttan nakra ítøkiliga forgrund ella bakgrund við skiftandi perspektivi, sum gevur áskoðaranum eina fúkandi kenslu av at flúgva høgt uppi yvir landslagnum, meðan tú í næstu løtu liggur á bønum í lívsjáttandi anganum av grasi.

Løgið sum grasið er høgt fyri mær,

ið liggi á grúgvu í bø,

nígi eg meg so djúpt, sum eg kann,

mín verð veksur stór og høg.

Í teimum grønleittu oddboga-grindum

vil eg standa. Har støðgi eg á.

Tori ei villast í lýsandi dimmi!

Ei villast inn millum strá!

Inni har glimmar í høll millum stráa,

vaknar og kallar rødd mær vil ráða

eitt vaksandi: kemur tú nú,

kemur tú, kemur tú, kemur tú nú

tú nú.

Og sum eitt svar tónar tá har

Undurskær, dreingjaklár rødd ein í mær.

Ikki enn, nei! Ikki enn, nei!

Men tá vitloysið mítt er á enda

tá mínir stórleika-dreymar enda,

tá fer tað at henda, tá fer tað at henda,

nóg lítil og lukkulig sál mín er tá.

Yrking: Tom Kristensen/Karsten Hoydal

Tíðindaskriv: Kinna Poulsen

Málkjakið heldur á

Málkjakið heldur á. Her eru tríggjar meiningar hjá ávikavíst Bloggoddi, Gunvør Balle og Sjúrði Skaale.

TEY TJÓÐSKAPUTU

tey tjóðskaputu

ber ikki til

at skifta orð við

tey eru sum

vitnini hjá 

jehova

flenna býtt

tá tey ikki megna

eitt mótargument

tá tey tjóðskaputu

verða sett føst

siga tey

tú ert so danskur

ella tú vilt

snakka sum kjøpinhavnari

tey tjóðskaputu

tola ikki x og z og q og c

tí hesir bókstavir

eru ikki

nóg tjóðskaputir

hjá teimum tjóðskaputu

sparlaeygunum

at síggja 

so um teir ikki

verða reinsaðir

heilt úr málinum

umhugsa tey

tjóðskaputu

at seyma eygnalokini

føst í kjálkarnar

so øll skulu

síggja hvussu

tjóðskaput

tey eru  

og vit kunnu 

sannførast um

hví vit standa

og tøva málsliga

og ikki minst

bókmentaliga

ongan veg koma

tí tey 

Lesið víðari her:

http://bloggoddur.blogspot.com/2013/11/tey-tjoskaputi.html

Gunvør Balle: Viðmerking til avgerðina hjá Málráðnum um stavraðið:
Haldi veruliga tað er stórt spell at tað ikki var eitt samt Málráð, ið kom út við tilmælinum um stavraðið. Eg haldi ikki tað kann góðtakast, at landsstýrismaðurin og møguliga Løgtingið skal arva trupulleikan, nú ráðið ikki var samt. Tað er óvirðiligt og skeivt, at politikarar skulu taka avgerð um eitt slíkt fakligt mál, hetta eiga málfrøðingar at gera. Júst tí varð Málráðið sett.

Havi tað sjálv soleiðis, at um eitt samt Málráð kom við einum vælgrundaðum tilmæli hevði eg góðtikið hetta, - óansæð um bókstavirnir c, w, x osfr vóru við ella ikki. Eg helt grund- gevingarnar hjá meirilutanum vóru skilagóðar, tí hóast c, w, x osfr ikki vóru við í stavraðnum, kunnu teir nýtast bæði í skrift og talu, sum vit eru von. Minnilutin hevur helst rætt í onkrum av sínum argumentum, men stutta av tí langa er, at eg haldi ikki at politikarar og onnur leikfólk skulu útsetast fyri at velja síðu um eitt so grundleggjandi mál fyri okkum øll. Hetta er tað Málráðið er sett í verðina til at gera fyri okkum.

Tí vóni eg at landsstýrismaðurin sendir tilmælini frá meirilutanum og minnilutanum aftur til Málráðið og krevur at tey finna eina semju. Tá ein samd nevnd kemur við endaliga tilmælinum eiga vit øll at taka undir við tí og virða at fakkunnleikin hevur talað. Tá eiga vit at leggja alt kegl um stavraðið afturum okkum og í semju seta øll segl til at styrkja móðurmálið og virka fyri at fáa støðugt meir føroyskt tilfar allastaðni, har vit ferðast.

Um avgerðin verður politisk, og harvið kenslulig og grundað á tilvildarligan meiriluta í løgtinginum, verður framhaldandi eljustríð um stavraðið. Og tað einasta vit kunnu vissa okkum um er at tá hevur tað føroyska málið og harvið vit øll tapt.

Sjúrður Skaale: 

"Abbi - mín bókstavur var ikki í skúlanum"

Málráðið gongur ímóti øllum tilmælum - og hevur onga grundgeving...

Tá hevði nógv orðaskifti við sær, tá løgtingið í 2009 hevði spurningin um alfabetið til viðgerðar.

Men tað var lítil ivi um, hvør avgerð fór spyrjast burturúr: Ein meiningarkanning vísti, at ein greiður meiriluti av føroyingum vildi hava eitt fult alfabet. Ein samd Málnevnd mælti eisini til, at bókstavirnir c, w og x vórðu tiknir inn í alfabetið. Og á løgtingið var ovurstórur meiriluti fyri tí sama.

Eg minnist serliga eitt frá løgtingsviðgerðini: Heðin Zachariassen úr Fólkaflokkinum greiddi frá, at tá abbasonurin fór í skúla, hevði abbin eftir fyrsta skúladag spurt hvussu tað hevði gingist. Drongurin hugdi keddur upp á abban og segði: Abbi - mín bókstavur var ikki í skúlanum...

Nógv góð argument vóru fyri at normalisera føroyska alfabetið, men hetta var kanska tað sterkasta.
Hví skulu bókstavir, sum vit brúka hvønn dag, og sum nógvir føroyingar bera í sínum navni, ikki vera í okkara alfabeti? Enn er einki haldgott svar komið uppá tað - og tí ivaðist eingin í, at hetta fór at koma uppá pláss.

Og tað var júst orsøkin til, at Løgtingið onga formliga støðu tók í málinum. Í staðin mælti ein fullsamd mentanarnevnd tí komandi Málráðnum til at autoriserað eitt fult, føroyskt alfabet.

Eingi argument
Nú hevur Málráðið so tikið sína støðu. Og hon bleiv ikki sum væntað. Ráðið gongur ímóti meirilutanum av føroyingum, ímóti meirilutanum á løgtingi, ímóti eini samdari mentanarnevnd og ímóti fyrrverandi Málnevndini.

Tað hevur ráðið rætt til.

Men tá ráðið tekur eina so kontroversiella avgerð, áttu góðar grundgevingar at staðið sum skorðar undir henni.

Men so er ikki.

Í grundgevingunum verður sagt, at serføroyska stavraðið hevur drúgva siðvenju á baki. Tað er ikki beint. Í fleiri føroyskum skúlabókum stendur tað fulla stavraðið.

Víst verður til stavsetingaruppskotið hjá Hammershaimb frá 1846. Men hann hevði altso X við. Og heimurin er ikki heilt tann sami í dag sum í 1846.

Sagt verður, at C er ljóðliga umboðað av S ella K, X er umboðað av KS osv. Tað er lutvíst rætt. Men vit hava eisini eitt skriftmál og eitt fakmál - og har kann mann als ikki seta S fyri C ella KS fyri X.

Málráðið sigur at tað, tey rópa "fremmandu stavirnir" síggjast í "fremmandum" orðum og nøvnum. Ókey? Er Zachariassen eitt "fremmant" navn? Er Loran C "fremmant"? Er sex "fremmant"?

Ein grundgeving er, at verða tað, tey rópa "nýggir" stavir tiknir inn í alfebetið, "má umfatandi arbeiði gerast at útgreina" hvar teir skulu brúkast. Hví tað? Teir skulu brúkast akkurát har, sum teir verða brúktir. Men vit fara at hava nøkur amboð afturat í amboðskassanum, tá vit í framtíðini taka heimin til okkum á føroyskum. 

Málráðið hevur snøgt sagt ikki lagt fram eina ta einastu fakliga grundgeving fyri síni avgerð um at ganga ímóti meirilutanum av føroyingum, fyrrv. Málnevndini og Løgtinginum.

Eitt alfabet afturat
Eg haldi eitt høvuðsargument fyri at hava eitt vanligt, fult alfabet er tann einfalda, at tað er tað, sum vit brúka. Í øllum indoeuropeiska heiminum siga fólk ABC fyri 123, og tá vit gera listar og yvirlit nýta vit eisini ABCDE. Tað gera føroyingar eisini. Vit siga ikki og fara aldrin at siga AÁBDÐ. 

Og tað løgna er, at hetta ásannar Málráðið. Tey skriva í sínum grundgevingum fyri amputeraða alfabetinum, at "tá ið vit stavraða (alfabetisera) í eitt nú orðabókum og telefonbókum og á bókasøvnum, nýta vit, umframt føroyska stavraðið, modernaða latínska stavraðið, t.e. enska stavraðið".

Við øðrum orðum: Vit skulu hava tvey alfabet! Eitt, sum er "føroyskt", men ikki hýsir dagsins málsliga veruleika og tí ikki kann brúkast - og eitt annað, sum kann brúkast.

Hetta fer at geva børnum ta fatan, at tað føroyska er nakað mann skal læra, men tað "ordiliga" - tað, sum mann kann brúka - er tað útlendska. 

Hetta er ikki bara skaðiligt fyri føroyskt, men eisini fyri tjóðskaparligu sjálvsfatanina hjá børnunum.

Lurtið eftir Jeffrei
Tá orðaskiftið var um henda spurning í 2009, skrivaði tann gløggið málfrøðingurin Jeffrei Henriksen soleiðis:

"Tíverri eru tað ikki øll, ið duga nakað stavrað; og tey duga sostatt ikki væl at leita í nøkrum stavraðaðum orðalista, t.d. nøvnum í telefonbókini. Tey, ið bert hava lært tað serføroyska stavraðið (við ongum c,q, w, x) eru eisini illa fyri! Sostatt man vera longst sum best, at skúlabørn alt fyri eitt læra eitt føroyskt-vesturlendskt stavrað."

Í meirilutanum í Málráðnum eru eisini fólk, sum vilja føroyskum væl, og gera eitt stórt arbeiði fyri at styrkja føroyskt. Tað eiga tey allan heiður fyri.

Men í farnu viku tóku tey eina avgerð, sum avmarkar og skerjir føroyskt. Sum ger føroyskt ekskluderandi í staðin fyri inkluderandi - og harvið ger føroyskt veikari. Og tey hava ikki lagt fram eina einastu líkinda grundgeving.

Vónin var, at ráðið fór at finna eina pragmatiska semju um stavraðið. Í staðin tykist meirilutin sjálvur hava tikið stavræðið.

This, like Orange

Jóhan Martin Christiansen: This, like Orange. Ólavsøkuframsýning

Eg havi altíð elskað hesa árstíðina og ikki minst nú vit búgva eitt so mikið veðurgott stað, at eg ongantíð av álvara eri ørkymlað um húsini halda. Men umframt vind, myrkur og illveður er henda tíðin eisini merkt av, at vit hyggja aftur á árið, sum fór og tað er av einari ella aðrari orsøk akkurát eg. Eg lurti eftir sendingum um árið, ið fór, og eg lesi øll bløð, eg kann fáa hendur á um brátt farna ár. Eg veit ikki hví, men hetta veitir mær miklan tilveruligan ugga á hvørjum ári, kanska av illusiónini, at eg eina stutta stund fasthaldi og yvirskoði tað, sum alla tíðina flytur seg undan mær. Vit eru farnar í holtur við tíðarritið Listin 2013, sum er á tremur við tilfari úr hesum Harrans ári og tað er altso herligt at síggja hvussu nógv hendi í ár og at so óluksáliga skjótt gongur tíðin heldur ikki. Eg havi aftur í ár fingið nógvar fantastiskar listaupplivingar og eg havi enntá havt heiðurin av at fyrireika summar teirra sjálv. Ein framsýning, sum eg var serliga glað fyri at kuratera í ár, var Ólavsøkuframsýningin 2013, sum sambært Listafelagnum 1900 fólk sóu. Summi vóru ovfarin av varierandi støðinum, men tað var partur av grundkonseptinum við hesi framsýning. Eitt av verkunum, sum stendur sterkt í minni mínum um árið ið fór, var við á Ólavsøkuframsýningini. Tað er tekstilverkið This, like Orange hjá Jóhan Martin Christiansen, sum saman við tveimum øðrum tekstilverkum hekk á endavegginum aftan fyri eini av teimum originalu og stillisliga talandi húsastandmyndunum hjá Hanna Bjartalíð. Verkini hjá Jóhan Martin Christiansen eru ofta fevnd av persónligum kenslum og minnum, sum eg sum áskoðari kanska ikki kenni. Allíkavæl hómi eg tey ella kann gera mær míni egnu. Samanrenningin millum stórbært og lítisvert, millum geometri og rukkuta tilvild hugtekur áskoðarin, sum kanska fær fleirræddað hugasamband til fløgg ella politiskar bannarar og heimaseymaðan hugna. Eg fekk í hvussu so er nógv burtur úr verkinum og gleðist yvir, at Jóhan Martin Christiansen fer at hava eina framsýning í Steinprenti í september næsta ár næsta heyst. Men áðrenn tað fer hann í februar 2014 at hava sína MFA endaframsýning í sambandi við lokna útbúgving á kunstakademinum í Malmö. 

(KP)

Hamskifti

Teir tríggir listamenninir  – Kjartan Hansen, Gutti Winther og Jens L. Thomsen – sum hvør hevur sín høvuðsleiklut í verkætlanini innan performance, mat og tónleik – hava eisini involverað onnur listafólk í Hamskifti, og í felags samstarvi hava tey skapað partar til heildina. Ein av hesum listafólkunum er Guðrið Poulsen, sum hevur gjørt hesa lítlu, duldarfullu mjólkakannuna, sum eg havi fingið loyvi til at bera við mær út úr loynikamarinum. Hon er merkt av djúpum, skulpturellum uppruna, fínari poesi og serstøkum humor, sum eg haldi gevur eina fína mynd av allari upplivingini av Hamskifti. 

Dempaðar røddir og tryggir luktir fara skjótt at umbroytast, kunnug ljóð klinga á nýggjum og kend andlit tykjast øðrvísi. Einki er sum tað tykist at vera í ambitiøsu verkætlanini hjá Eventmálaráðnum: Hamskifti.

Í einum neti av raffineraðum metamorfosum og tí óvæntaða, verður ein loyndarfullur heimur breiddur út fyri okkum. Og eg havi ikki svorið at halda loynidómin duldan, men eg avdúki ikki samanhangin allíkavæl. Upplivingarnar skulu koma óvart á.

Í hesum heimi, sum altso verður verandi gátuførur, glíður  ein streymur av sansaðum minnum gjøgnum vitskuna. Frá pávanum hjá Francis Bacon til figurar  frá Fragglerock, frá asium til skúmandi dropar, frá kvøðuljómum til primalskríggj, frá endaleysum sunnudøgum í sjeytiárunum til Berlinarakabarettir í tjúgunum. Samstundis verður ein ørgrynna av træðrum myndað millum hesi endaleysu hugnámini; træðrir, sum mennast og fløkjast, og sum gerast atvoldin til anekdotir í høvdunum hjá áskoðarunum, sum tey skifta orð um við hvønn annan og harvið verða nýggir træðrir alsamt flættaðir inn í heildina.

Tí Hamskifti brúkar eisini listina sum eitt sosialt eksperiment. Ein felagsskapur kyknar og ein sosial støða, sum eg fataði eins og eina unikka og sera stóra uppliving.

Kjartan Hansen, Gutti Winther og Jens L. Thomsen eru allir sera stór talent, og saman hava teir skapað eitt listaverk við fantastiskari megi. Eitt nýskapandi gesamt-listaverk, sum er djarvt, stuttligt, ógvisligt og poetiskt. Eitt verk, sum bjóðar av og imponerar og sum alla tíðina tekur áskoðaran á bóli við nýtsluni av tómleika og fyllu, sansamissi og ovurhonds sansaleika, drama og upprunakendari ró, óhóvligum villskapi og silvurbrúdleypskendum penleika.

Aftaná fert tú so einsamøll út aftur í myrkrið. Ríkari. Tú vart saman við fólkum, sum tú ikki kendi, blivin innvígd í nakað loyndarfult, týdningarmikið og gott.

Eitt lítið PS:

Dýrt er vanliga eitt orð, mann brúkar um nakað, sum ikki er pengarnar vert, og tað er ótrúliga ringt at siga, hvat nakað av so góðari dygd sum hetta í grundini er vert í pengum. Men tað eigur at verða nevnt, at upplivingin kostar nógvar pengar; 1740 krónur uttan Mvg, altso 2175 krónur. Tað er ein uppliving, sum fyritøkur eiga at unna teirra fólki, men tað er eisini eitt initiativ, sum eigur at verða stuðlað við almennum krónum, so at tað kundi verið atkomiligt fyri færri krónur og fleiri fólk.

Eg trúgvi nevniliga uppá, at hesar samstarvsverkætlaninar millum ymisk listasløg eru serstakliga umráðandi fyri menningina av listini. At bróta mørk millum listasløg og lata ymsar framburðir bjóða hvørjum øðrum av, at sleppa vanahugsanini og siðbundnu fatanini av sjangrum er umráðandi alla staðni. Men tað er serliga týdningarmikið í einum lítlum landi við lítlum listapalli.

Hamskifti kann upplivast inntil 1. desember. Les meira her: http://listinblog.blogspot.com/2013/11/hamskifti-gastronomi-performance-art.html

(IS)

Leygarmorgun

Leygarmorgun, og ódnin er (her niðri í býnum) endiliga við at sleppa sínum larmuta taki í tekjuni og í plastikkhavamøblunum hjá grannanum meðan angin av kaffi blíðkar húsini. Eisini málódnin tykist longu hæsað av, nú tað gongur upp fyri okkum, at alt í veruleikanum er júst sum tað plagar at vera og at einki er hent í okkara lítla klandursskoti við ævigari og ineffektivari polarisering millum tjóðskaparidealir og heimastýrisveruleika. Vit seta okkum sum vanligt glað og trygg á tómrúmið millum stólarnar og liva í góðu intentiónini um hvussu alt átti at verið um ikki veruleikin var ein annar. Vit hava livað soleiðis so mikið leingi, at vit hava vant okkum at hugsa í undantøkum - tað tykist sum um, at sjálvur hugsunarhátturin er kolonialiseraður og heldur tú sum eg, at C hevur uppiborið eitt pláss í føroyska stavraðnum, ja so verður tað nokk so skjótt knýtt at lesnaðinum Danmark (og eftirfylgjandi sambandskum hugsunarhátti). Bannsettu stavirnir verða ikki útihýstir, tað ber ikki til so leingi sum vit eita Zachariassen og Wang, ella so leingi sum vit drekka coca cola ella atkvøða fyri lista C, men teir skulu ikki vera partur av stavraðnum, sum vit læra børnini. Har vit av praktiskum áðum eru noydd av hava teir við (og tað er ikki sjáldan tann tørvurin er t.d. í telefonbókum og øðrum yvirlitum), verða teir settir aftast. Aja, minnist til, kæru vinir, at einki er hent og nú er kaffið runnið niður. Havið ein gleðiligan leygarmorgun.

(KP)

Minnilutin talar

Atlantic, cola, sex og celsius eru orð, sum koma uttan úr heimi, men sum hvønn dag verða brúkt á føroyskum. Hetta verður ikki broytt við nýggja tilmælinum frá málráðnum, sum ynskir at halda fast í núverandi tvístøðuni við einum ideal-stavraðið, sum í roynd og veru ikki avspeglar praksis. Tað heldur ein minniluti í Málnevndini, Randi Meitil, Eivind Weyhe og Hjalmar Petersen, sum hevur sent landsstýrismanninum hetta brævið:

------

Til Bjørn Kalsø, mentamálaráðharra 15.11..2013

Tilmæli viðvíkjandi stavraðnum

Vit, minnilutin í Málráðnum, mæla til at hetta verður tað løggilda føroyska stavraðið:

a, á, b, c, d, ð, e, f, g, h, i, í, j, k, l, m, n, o, ó, p, q, r, s, t, u, ú, v, w, x, y, ý, z, æ, ø 

Eitt alfabet er ikki nøkur natúrlóg, men ein praktiskur listi við teimum bókstøvum, sum eru í brúki í einum máli. Taka vit Føroyska orðabók (FO), so finna vit í leitorðunum 34 bókstavir brúktar. Tað er sostatt ikki samsvar millum veruleikan í sjálvari orðabókini, og tað sum stendur í rættskrivingarreglunum í somu bók, nevniliga at “Í føroyskum skriftmáli verða 29 bókstavir nýttir.” Í leitorðunum í teirri prentaðu útgávuni eru bara 29 av bókstøvunum talmerktir, hvør eftir sínum stað í raðnum, t.e. frá 1 til 29, meðan fimm stavir einki nummar hava. Tað var í ásannanini av, at samsvar ikki er millum hetta og veruleikan í sjálvari orðabókini, at henda talmerking varð strikað, tá ið FO varð endurskoðað 2009-11 av einum arbeiðsbólki á Føroyamálsdeildini. Tað var í ásannanini av, at orðabókin í roynd og veru hevur 34 bókstavir, at talmerkingin varð strikað. Tað er hesin veruleiki í modernaðum føroyskum, sum skal góðtakast. 

At V. U. Hammershaimb ikki tók stavirnar c, q , w og z við (x hevði hann við), var, tí at hansara skriftmál var skapt til at endurgeva siðbundið føroyskt mál við sínum arvorðum. Men føroyskt í dag er annað og meira enn arvorðini. Tað verður í dag myndað av arvorðum, tøkuorðum og fremmandaorðum. Og í summum av hesum verða stavirnir c, q, w, x og z brúktir. Tað er tann málsligi veruleikin í dag, sum vit eiga at viðurkenna. Reglur eiga at gerast fyri, nær stavirnir skulu nýtast, og nær ikki. T.d. nýta vit c í c-vitamin, c-moll, celsius, CO2 og cm. Vit nýta s fyri c í vanligum tøkuorðum sum sitrón, sitat, sement og sosialur. W nýta vit í watt og x í marxisma og sex. Stavirnar ks nýta vit í taksa, maksimalur og t.d. postboks. Sama prinsipp er galdandi fyri z og q, t.e. ortografisk purisma, sum longu er framd í verki í føroyskum orðabókum. Tann komandi Rættskrivingarorðabókin fer at vísa, nær omanfyri nevndu stavir og aðrir verða nýttir. 

Viðvíkjandi kjakinum, sum var fyri nøkrum árum síðani um stavraðið, kann verða víst til samrøðu í Degi og Viku við Jógvan í Lon Jacobsen, formann í táverandi Málnevnd, og til grein eftir Jeffrey Henriksen í bløðunum um sama mundið, har teir síggja tað sum eina sjálvfylgju, at hesir nevnir bókstavir verða viðurkendir sum partur av stavraðnum (Jeffrey setti stavirnar upp sum eitt ørindi, ið kundi syngjast). Eisini er okkara tilmæli í samsvari við niðurstøðuna hjá einari samdari mentanarnevnd hjá løgtinginum í 2009.

Okkara uppskot er, at stavraðið, sum er nevnt fyrst í hesum tilmælinum, verður viðurkent og løggilt. Eisini er hetta eitt stavrað, sum allir føroyingar kenna seg aftur í. Hetta hevur als ongar negativar fylgjur fyri føroyskt sum mál, tí tað er longu praktiserað í orðabókum, tekstum og málinum yvirhøvur.

Við heilsan

Randi Meitil Hjalmar P. Petersen Eivind Weyhe

Sjálvmál

Málráðið hevur talað við imponerandi inkonsekventari rødd. Svá talaði Málráðið: "Hóast c, w og x ikki sleppa við í stavraðið á hesum sinni, so hevur Málráðið einki ímóti, at vit tala og nýta útlendsku bókstavirnar í orðum, sum longu finnast í málinum. Eitt nú c-vitaminir, c-mol, at skriva internetadressur við www ella at brúka x í orðum sum marxisma og sex. Fremmandu stavirnir síggjast millum annað í fremmandum orðum og vøruheitum, nøvnum og øðrum. - Tað, at hesi útlendsku nøvn, heiti og orð verða brúkt í føroyskum, ger ikki, at fremmandu stavirnir nýtast ella eiga at gerast partur av stavraðnum, skrivar Málráðið víðari". Javel, og her er yrkingin alfabet: 

Vilt tú inn í alheimin mást tú hava eitt a
ja longu ábitið krevur at tú hevur eitt á
skal barlastin ikki søkka teg mást tú hava eitt b
fyri at fyrigeva caliban mugu vit hava eitt c
og dansurin krevur eitt d
øll elska vit eros tí mugu vit hava eitt e
fávitskan hevur sína tíð og gevur okkum eitt f
og gud ella ikki gud - menniskjað krevur sítt g
fyri at hjálpa og hjálpast mást tú hava eitt h
at ivast er neyðugt tí mást tú hava eitt i
spegla tær í íspeglinum og skora tær eitt í
fyri at játtast jarðarlívinum mást tú hava eitt j
gloym ikki kópakonuna minst altíð til k
fyri ikki at lýta listina mugu vit hava eitt l
fyri at fáa matin niðrum mást tú hava eitt m
fyri at siga nokk, nettupp tá tað er nokk, mást tú hava eitt n
tað finnast onnur orð, men orðið krevur eitt o
fyri at óvanarnir ikki skulu útvatnast mást tú hava eitt ó
til putlið mást tú hava eittp
quasimodo er ein av okkum og skal hava sítt q
fyri ikki at koma aftu rvið ongul í reyv mást tú finna títt r
og hóast ongin kennir sannleikan mugu vit hava eitt s
fyri ikki at tømast við tíðini mást  tú hava eitt t
fyri at uppliva ungdómin mást tú hava eitt u
fyri at hoyra útvarpið mást tú hava eitt ú
fyri at kunna lenda í vágum mást tú hava eitt v
fyri at hóma ævinleikan hjá williami mást tú eiga eitt w
og xantippa skilti sokrates tí mugu vit hava eitt x
yppir tú øksl at yrkingarháttinu mást tú hava eitt y
tann sum bølir um eitt ýti í loyndum má minnast til ý
og hóast okkara sól aldrin er í zenit mugu vit hava eitt z
æðan er  yndislig tí eitt æ
og ørvitisknokkurin er ein merkilig planta tí eitt ø
út frá hesum eg her havi skrivað
er tað sólarklárt at uttan ð
kann eingin liva!


Rói Patursson. Úr Líkasum (1985)

Tilnevningin til Der Faust er í sær sjálvum eitt leiklistarligt bragd

Tað er í annaðkvøld, 16.nov, at stóru týsku leiklistaheiðurslønirnar, Der Faust verða latnar týsku sjónleikaraspíssjunum í Staatsoper í Berlin. Peter Jordan verður vertur til virðislønarhandanina, og tað sær út til at vera eitt ordans gallakvøld, tey leina upp, har musikalska støðið verður garanterað av heimskendum tónleikakapasitetum sum Ana Durlovski og Daniel Barenboim. Millum tey spentu gallaklæddu teaturfólkini situr ein Havnamaður úr Rabarbukvarterinum og hevur longu áðrenn nakað er avgjørt ella almannakunngjørt framt eitt satt bragd. Hann er tilnevndur týdningarmiklu Faust-heiðurslønina sum besti sjónleikari fyri leiklutin sum Peer í leikinum Peer Gynt hjá Leikhúsinum í Düsseldorf. Hansara avrik er valt fram um leikarar í 2000 øðrum framførslum og hetta er eisini fyrstu ferð, at ein leikari, sum ikki er týskur, verður tilnevndur heiðurslønina. Tí er tilnevningin til Der Faust í sær sjálvum eitt leiklistarligt bragd.

Umframt at hann spælir sjónleik í Düsseldorf er Olaf Johannesen eisini partur av Kongaliga danska teatrinum. Umframt Der Faust, varð Olaf Johannesen tilnevndur ein Robert fyri leiklutin í Brotsgerðini 3 og sanniliga er hann eisini í uppskoti at fáa eina teaturpokal fyri leiklutin sum Arnolphe í leiki hjá Moliére á Grønnegårds Teatrinum. Í annaðkvøld verður avgerðin almannakunngjørd í Berlin og vit eru næstan við at fara upp frá av reinum og skærum spenningi, men bragdið er longu framt og til lukku við tí. 

(KP)