Føroyskar myndlistakvinnur, fyrri partur

Konubrot

Konubrot er grein í tveimum pørtum, sum upprunaliga stóð í Dimmalætting, men sum nú er dagførd til Listabloggin. Greinin er skrivað í sambandi við fyrilestur, sum undirritaða einaferð helt fyri Tórshavnar Kvinnufelagi:

Tá forkvinnan í Kvinnufelagnum ringdi og spurdi um undirritaða hevði hug at halda fyrilestur í Mettustovu altjóða kvinnudagin, játtaði eg beinanvegin glað og fró samstundis sum ein feril av fjáltri tók at gera um seg. Evnið skuldi onkursvegna snúgva seg um myndlist og tað tóktist so sera upplagt til høvið at greiða frá um kvinnur og myndlist í Føroyum. Fjálturin kom ikki bert av, at undirritaða ongantíð áður hevur sett síni bein í kvinnufelagnum... Áðrenn hornið varð lagt á, kom eisini til hugs, at eg ongantíð áður hevði viðgjørt listasøguna úr júst hesum sjónarhorninum...

Fyrst mátti grundast yvir orsøkina til, at undirritaða, sum altso sjálv er konufólk, ongantíð tilvitað og skipað hevur hugt at føroysku listini við feministiskum eygum. Hví ikki tað? Kann orsøkin hava nakað við tað at gera, at eg var partur av einum lutfalsliga flegmatiskum ættarliði, ið vaks upp í 70´unum (ikki tí progressiva partisanturriklæðapartinum av sjeytiárunum við, men í tí meiri tannleysa obladi oblada-partinum). Vit myndaðu okkara meiningar í 80´unum, tá Ewing- og seinni Carringtonfamiljan løgdu heimligu gøturnar tómar. Tað var tá ALT snúi seg um at eiga og brúka pengar, samstundis sum einki tóktist haldbart hjá okkum ungu, av tí at vit óavvitandi gingu út frá, at heimurin fór at ganga undir í kjarnorkukríggi sum úrslit av eirindaleysu vápnadubbingini. Fyribrigdið “overkill” virkaði fullkomiliga lemjandi, hetta at heimsins samlaða vápnamegi var so stór, at har var nóg mikið til at leggja heimin í oyði ikki bert eina ferð, men fleiri ferðir. Hóast tað kanska ikki var nakað, tú hugsaði soleiðis tilvitað um hvønn dag, var tankin har onkrastaðni, at antin ein ella hin parturin fór at trýsta á tiltikna knøttin, sum útloysti tað altoyðandi kríggi. Tað vóru nøkur heilt fá okkara millum, ið royndu at mótmæla aktivt við t.d. at luttaka á friðarfundum osfr. Hetta vóru ikki sjáldan tey við foreldrum, ið vóru væl fyri og høvdu lisið niðri í seksti- ella sjeytiárunum og sum vóru tilvitað um solidaritet og týdningin av at standa saman. Vit onnur vóru helst meira áhugað í at forbrúka sum mest, áðrenn heimurin gekk undir. Genturnar keyptu simili- og plastikkprýði, kjólar við øgiligum herðapútum og jakkar við ikki minni øgiligum herðapútum, so at vit tilsamans vóru nakað væl herðabreiðari enn dreingirnir, ið hinvegin høvdu strípað sær hárið og pastellittir klædningar sum tann hjá Don Jonson í Miami Vice. Menninir vóru femininir og kvinnur maskulinar og fyri okkum var onki at berjast um og so vóru violettar blæur og kvinnufrígering snøgt sagt ytt, gamaldags og liðugt.

Kvinniligir vegarar

Mangt bendir á, at tað vóru tvey konufólk, ið gjørdu sítt til, at okkara fyrstu málarar fóru í gongd og hetta vóru enntá tvey útlendsk konufólk. Her verður sipað til ávikavíst Elisabeth Talyor (1856-1932), ið var amerikanskur málari og ævintýrari, sum vitjaði í Føroyum fleiri ár á rað og vinkonu hennara, donsku prestakonuna á Viðareiði, Floru Heilmann (1872-1944). Tær málaðu báðar og vit vita, at Taylor kom í samband við og fekk týdning fyri Mikkjal á Ryggi og Niels Kruuse, ið báðir hava sín serliga leiklut í okkara byrjandi listasøgu.

Eisini var fyrsti føroyingur við hægri myndlistarligari útbúgving ein kvinna. Men hóast Bergithe Johannesen (1905-1995) úr Vestmanna fekk holla útbúgving bæði í Onglandi og Danmark, gjørdist hon ikki professionelt myndlistafólk, men starvaðist sum postalínsmálari og fekst bert við listina við síðuna av, tá hon hevði tíð. Sum kunnugt var listamaðurin Sámal Joensen-Mikines fyrsti føroyingur, ið arbeiddi professionelt við listini, men áðrenn long tíð var gingin, var eitt ættarlið av føroyskum listafólkum farið at útbúgva seg niðri og hóast bert tvey av teimum vóru kvinnur, vóru hesar báðar ikki so at seta eftir.

Ruth

Á tí fyrstu føroysku listaframsýningini, ið var hildin í starvsstovuni hjá Janusi Kamban í Nørrebrogade í Keypmannahavn luttók Janus sjálvur, Mikines, Ruth Smith, Elinborg Lützen, Gudmund Hentze og Ingolf á Kamarinum. Tvs. at ein triðingur av framsýnarunum vóru kvinnur og tað er ikki einki. Í dag luttaka fleiri kvinnur enn menn bæði á Váframsýningini og Ólavsøkuframsýningini. Men umstøðurnar eru eyðvitað so ómetaliga nógv broyttar síðani Listafelagið skipaði fyri tí fyrstu Ólavsøkuframsýningini í 1948. Tá var tað ikki lætt at fáa til vega listaverk at fylla eina heila framsýning. Listafólkini vóru fá og sjálvsálitið var ikki eins gott og í dag, har nærum annarhvør heldur seg vera ella vil vera listafólk.

William Heinesen hevur greitt frá hvussu ringt tað var at fáa tilfar frá Ruth Smith (1913-1958), ið var heilt óvanliga sjálvatfinningarsom og sum altíð ivaðist í um hennara myndir vóru nóg góðar. Hjá Ruth Smith snúi listin seg fyrst og fremst um at eygleiða. Hon málaði sítt umhvørvi, hús og haga, bygdamyndir, kyrrlutamyndir osfr. Listasavnið eigur framúrskarandi myndina “Skálabeiti” 1948, har Ruth eymliga lýsir eitt bygdalag. Myndin er øðrvísi enn fleirtalið av teimum mongu myndunum við sama myndevni. Málihátturin er impressionistiskur, tað snýr seg um at skráseta myndevnið og serliga ljósárinið við løttum, ymisklittum pensilsstrokum. Leggið til merkis roykin úr tí aftasta húsinum. Eingin ivi er um, at Ruth Smith hevði áhuga fyri fronsku impressionistunum og at Paul Cézanne man hava havt eitt heilt serligt pláss í hennara hjarta. Tað síggja vit á mátanum, hon hevur bygt myndflatan upp í fasettir og fýrkantar. Tað er tó ikki tað tað formella árini, málihátturin osfr. ið er hugtakandi og øðrvísi við hesi myndini. Hon tykist fyri tað fyrsta ótrúliga innilig og í staðin fyri at greiða frá ódn og stórbærari náttúru, tykist henda myndin á stillisligan hátt viðgera tað, sum fyriferst inni í húsunum. Myndin er soleiðis uppbygd, at eygað verður drigið móti tí aftasta húsinum, har tað rýkur. Heilt av sær sjálvum fært tú hugasamband til húsarhald og heimið.

Tað, sum Ruth Smith gjørdi sær ómak við var at skráseta, ella at brúka eyguni væl og virðiliga. Hetta hevði lærari hennara, hin gitni Axel Jørgensen, lagt henni eina við og hetta mann eisini vera ein orsøk til, at hon so ofta hevur málað seg sjálva. Tí Ruth Smith var ikki á nakran hátt sjálvglað ella sjálvsdyrkandi. Tað er í sjálvsmyndunum frá 50´unum, at vit veruliga varnast tann heilt serliga intensitetin í myndum hennara. Hesar myndir eru fullfíggjað, koloristisk meistaraverk, ið eru merkt av sera nágreiniligum innliti í viðurskifti, sum hava við litir og andstøðulitir at gera. Men tað er jú ikki bert tað ytra, ið ávirkar áskoðaran. Sakligu lýsingarnar eru eisini merktar av einum ekspressivum úttrykki, ið gevur hugasamband til Edvard Munch og hansara credo, um at dissikera menniskjasálina á løriftinum. Ruth Smith hevur gjørt sær serligan ómak við eygunum, sum ikki av tilvild verða nevnd spegil sálarinnar, tí tað kennist eins og at hyggja inn í sjálva sálina á listakvinnuni, tá tú hyggur inn í hesu eyguni. Skjótu, óstillu penslastrokin fáa myndflatan til at skelva av lívi. Listakvinnan hevur lýst seg sjálva ikki við sjálvgleði, men við rannsakandi, atfinningarsomum eygum. Sjálvportrettið, ið er málað oman á eina landslagsskitsu, sum er at síggja í Ruth Smith Savninum í Vági, er einki minni enn fantastiskt. Ruth Smith er sjálvskrivað á okkara kanonlista yvir týdningarmestu føroysku listakvinnurnar, sum vit almannakunngera her á listablogginum í næstum.

(KP)

Listin í Klaksvík

Norðoyartunnilin Fípan Fagra-Spaniastova

Vit á listablogginum vóru okkum eitt rend í Klaksvík nú á Sjómannadegnum og nýttu har høvið at fáa okkum nakrar listarliga upplivingar, umframt at vit skoðaðu tann berømta húkin, sum undirritaða skrivaði um í einum bloggi, sum eisini til okkara stóru undran er vorðin nokkso víðagitin av at vera endurgivin orðarætt víða hvar, m.a. sum ein heldur lættkeyptur høvuðstáttur í eini tíðindasending í útvarpinum.

Nógv listafólk í Klaksvík

Nógv eru listafólkini úr Klaksvík og úr Norðoyggjum og eru tey nevnd, eru tey kend; Jógvan Waagstein, Elinborg Lützen, Hans Hansen, Fridtjof Joensen, Hans Jákup Glerfoss, Frida Zachariassen, Amariel Norðoy, Olivur við Neyst, Arnold Vegghamar, Edward Fuglø, Hanni Bjartalíð og Unn Joensen fyri bert at tríva í rúgvuna av góðum, kendum listafólkanøvnum hiðani, ið undirritaða mangan hevur upplivað í Listasavninum og aðrastaðni. Og tó, at vit Sjómannadagin ikki upplivdu tað nógva av verkum hjá lokalum listafólkum, uttan onkur hissini áhugaverk, var nógv spennandi at síggja av list á Klaksvíksleiðini.

Náttúruíblást ljóslist

Listaupplivingarnar byrja longu í Norðoyatunlinum við serstaka ljóslistaverkinum hjá Tróndi Patursson, ið merkiliga væl rakar seymin á høvdið í mun til hansara eyðkenda litaval. Sum Inger Smærup Sørensen lýsir verkið í einum bóklingi, snýr tað seg um "sjálva megina í grótinum, um intensitetin í ljósinum og um havsins dýpd. Verkið snýr seg um náttúrunar innasta lyndi og um endaloysið í náttúruni, sum hevur so sterka atdráttarmegi samstundis, sum tað sýnist ørkymlandi og ófatiligt. Tróndur Patursson ber fram tað ófatiliga og ger, sum hann sjálvur sigur, tað ósjónliga sjónligt. hann skapar myndir í steini og ljósi, ið á sama hátt sum náttúran, ikki hava mørk, byrjan ella enda. Hann speglar náttúrunar markloysi, ikki við naturalistiskari endurgerð, men sum kenslur ella ein náttúrunar úrdrátt. Hetta verkið hjá Tróndi Patursson er so mikið tætt knýtt at náttúruni, at tað næstan fer út um mark til at kunna rópast list. Samstundis er tað sjálvandi ikki náttúra, men list, tó at tað er íblást av náttúruupplivingini og á løgnan hátt er eitt við tað sublima og stórsligna, ið merkir náttúruna…".

Fípan Fagra

Á veg gjøgnum býin gjørdust vit varugar við fleiri standmyndir, harav tann mest áhugaverda av teimum, vit sóu ella bert hómaðu í oysregninum, var monumentala standmyndin hjá Hans Paula Olsen, Fípan Fagra. Eg ørminnist okkurt kjak í sambandi við, at standmyndin varð reist fyri tveimum árum síðan og kann væl ímynda mær, at hon hevur verið ein skelkur fyri mong, tá hon kom, av tí einføldu orsøk, at hon er so øgiliga stór í vavi sum hon er. Men soleiðis sum Fípan Fagra er plaserað við Eik Banka og Gamla Kirkjugarð í Klaksvík, riggar hon sera væl í býarrúminum. Monumentala verkið ímyndar eitt nakið kvinnuskap, ið tykist kílað á skák inn millum tveir veldugar klettar. Vit kenna stílin hjá Hans Paula Olsen aftur eins og myndevnið av menniskjanum í náttúruni má sigast at vera rættiliga klassiskt. Vit hava sanniliga upplivað evnið áður í føroyskari list, men síggja tað her við eini originalari formligari skáking, har sipað verður til stórsligna og fjallprúða umhvørvið í Klaksvík. Fípan Fagra hjá Hans Paula Olsen er ein sera væl eydnað og áhugaverd standmynd, ið heilt víst gevur hug at vitja aftur til Klaksvíkar fyri at enduruppliva listaverkið.

Undurfull framsýning

Leikalund er eitt undurfulla autentiskt stað, ið minnir eitt sindur um gamla bókhandil í Havn, áðrenn hann tíverri varð moderniseraður. Her er bóka- og fløguhandil, eins og ymiskt av mentanarligum virksemi gongur fyri seg í hugnaligu, gomlu hølunum, m.a. eru listaaframsýningar ofta at síggja í Leikalund. Í sama bygningi, í Spaniastovu er í løtuni framsýning við teimum báðum Sam Derounian og Silju Strøm, sum tó at hon er lítil í vavi við sera fáum verkum, er tess størri í dygd. Heitið á framsýningini er UNDER & UNDER og sipar sambært tíðindaskrivinum til rútmuna í aldubrotunum ella hvussu hugsan og minni støðugt vendast í huganum og dulvitinum. Unga listaparið, Silja og Sam eru javngomul, tey eru bæði fødd í 1987 og hava tey gjørt eina undurfulla framsýning, sum eftir øllum at døma er sædd av sera fáum og tað er stórt spell. Vit báðar á Listablogginum vóru púra einsamallar á framsýningini og tað tykist ógvuliga løgið við tað, at vit vóru har rættiliga leingi og at hetta var longu dagin eftir upplatingina.

Mótsetningmerktar myndir

Sam Derounian hevur gjørt eina áhugaverda, mótsetningsmerkta triptykon "Hotel (eftir Piranesi)", sum bæði peikar aftur og fram í tíð og sum heild gevur nógvar assosiatiónir til og hugsanir um tíð. Myndirnar eru kámar, svartar og hvítar við gulnaðum litfarnum yvirbrá sum kundu tær verið slitnar av tíðarinnar tonn. Samstundis tykjast myndirnar viðgjørdar ella settar saman á ein hátt, sum í stóran mun ber brá av nútíð. Tað snýr seg um portrettmyndir av eini smágentu og eina brotamynd av einum bygningi. Á portrettmyndunum sveima dramatiskir fuglar á myndaflatanum, meðan listamaðurin eyðsýniliga hevur spreyað oman á myndina av bygninginum og hetta grafittikenda krutlið kennist ógvuliga øðrvísi og spontant í mun til ta gjøgnumhugsaðu og stýrdu heildina. Sum heild tykjast verkini hjá Sam Derounian ikki serliga opinskárað, men leggja heldur upp til, at áskoðarin fer grundandi út aftur úr framsýningarhølunum. Um tað so er heitið, so er tað eisini fleirtýtt og kann sipa bæði til listamannin Piranesi, sum í 18.øld lýsti Rom í skuggafylltum býarlýsingum og til nútíðarhotellið Hotel Piranesi, ið liggur í Rom.

Framgongd

Ikki kann sigast, at unga Vestmannadaman, Silja Strøm hevur sovið á laurberunum, síðan hon fekk Gávugóðs Torvalds av Steinum í februar í ár. Saman við øðrum evnaríkum ungum føroyingum sýnir Silja fram í Müllers Pakkhúsi á framsýningini "INNRÁS" og samstundis hevur hon altso hesa framsýningina saman við Sam í Klaksvík. Silja Strøm er ein av bjartast lýsandi stjørnunum á føroyska listahimmalinum í løtuni, tó at hon bara er 23 ára gomul.

Hetta er fimtu ella sættu ferð, eg síggi verk hjá Silju Strøm á framsýning og tað er satt at siga imponerandi hvussu hon tekur seg fram fyri hvørja ferð og hvussu hon spakuliga gerst alt meira djørv og sjálvstøðug. Hennara myndir eru smáar og hava ein intiman dám, ið hevur við sær, at tú fært hug at nærkast teimum at forvitnast. Flestu myndirnar eru eitt slag av huglagsmettaðum portrettmyndum og er hetta galdandi bæði fyri myndirnar hjá Silju Strøm og fyri myndirnar, ið hon og Sam Derounian hava gjørt í felag. Myndirnar tykjast á sama hátt og tær hjá Sam afturtráandi og geva hugasamband til eina farna tíð. Serliga áhugaverdar eru tvær smáar myndir, ið eru málaðar á eina gamla bókapermu, ið báðar lýsa tveir hybridar skapningar, sum eg haldi meg kenna aftur frá hangandi listaverkinum hjá Silju í trappugongdini í Müllers Pakkhúsi. Tó at teir hava djórahøvur, er okkurt ovurhonds menniskjaligt og inniligt yvir teimum kynsligu skapningunum, ið um somu tíð sýnast rørandi og andstyggiligir. Framsýningin í Spaniastovu heldur áfram til 3.september.
(KP)

Bókmentir í Sirkus mikukvøldið

Tíðindaskriv 25/8

Mikukvøldið kemur William Smith, rithøvundur, í Sirkus at tosa um og lesa úr krimisøgu sínari Gagnligt lív. Bókin kom út fyri jól í fjør og er uttan iva ein av bestu og evnisliga mest viðkomandi krimisøgum á føroyskum yvirhøvur. William Smith er til tað nýkomin á føroyska bókmentapallin, so hetta er eitt framúrskarandi høvi hjá øllum krimisøgufjepparum at hitta og hoyra ein teirra, sum uttan iva fer at gera meiri vart við seg í føroyskum krimibókmentum.

So nú ræður um ikki at forsøma seg.

Tiltakið byrjar klokkan átta.

Fyrireikarar eru Sirkus og Føroya Rithøvundafelag

Kvinnuvika á Listablogginum: Aggi Ásgerð Ásgeirsdóttir

Aggi Ásgerð Ásgeirsdóttir hevur í fleiri ár roynt seg við myndaarøðum, har fleiri smærri verk verða skapað saman og skulu upplivast saman. Hon hevur granskað í sínum motivum. Motivini eru ofta tikin úr nattúruni sum smáir bitar ella fragment, sum saman skapa eina heild. Kortini er heildin, ið ymsu partarnir evna, ein ókendur heimur fyri okkum. Vit kenna bitarnar aftur, men heildin er nýggj.

Vit eru sostatt í einum heimi, hvørs heild vit ikki skilja, men vit skilja partarnar, og tað gevur okkum ein møguleika sjálvi at gera okkum eina heild. Vit mugu sjálvi finna út av samanhangum og mynda okkara egnu mynd við støði í pørtunum, ið listafólkið hevur givið okkum. Sjálvandi hevur listafólkið givið okkum eina hóming av, hvussu partarnir skulu setast saman, tí hon hevur jú gjørt av, hvussu tey smáu verkini eru hongd upp hvørt í mun til annað, men hon gevur okkum ikki ta endaligu loysnina. Myndin merkir okkurt í tí løtu, tá vit sjálvi skapa okkara egnu heildir.

Verkini hjá Aggi Ásgerð Ásgeirsdóttir eru at meta sum opin. Tey eru sett saman av eini rúgvu av upplýsingum ella teknum, sum vit sjálvi mugu seta saman, fyri fáa ein týdning í myndirnar. Semiotikkur eitur vísindagreinin, ið viðger tekn og at lesa tekn. Listasøgan er merkt av ymsum mótarákum. Hugburðurin til list skiftir við jøvnum millumbilum, og tá eg las listasøgu, var semiotikkur sera nógv frammi. Allir nýútnevndir lærarar vóru sera upptiknir av semiotikkinum. Vit hildu, at hesir semiotikarar vóru listahatarar, tí teir vóru nógv meira upptiknir av ástøðinum enn av listini.

Men tað var nú eitt sindur órættvíst, tí semiotikkurin hevur nógv at læra listasøguna. Millum annað hevur semiotikkurin lært okkum onkuntíð at spyrja, hvussu verkið merkir, heldur enn at spyrja, hvat verkið merkir.

Tað er áhugavert at spyrja, hvussu verkini hjá Aggi Ásgerð Ásgeirsdóttir merkja ístaðin fyri at spyrja, hvat tey merkja, tí hon serliga arbeiðir við tvídrátti, fragmentasjón og skiftandi sjónarhornum og støddum. Og tí hon sær veruleikan á ein øðrvísi hátt, vendir hon ta siðbundnu myndina av veruleikanum á høvdið og samstundis bjóðar hon okkara evnum at skilja myndina av.

Aggi Ásgerð Ásgeirsdóttir spælir á sama hátt við okkara evnum at skilja myndir, tá hon skiftir ímillum sjónarhorn og støddir. Fyrst endurgevur hon sítt motiv á siðbundnan, panoramiskan hátt, men knappliga skiftir hon sjónarhorn og kavar djúpt niður í onkrar smálutir. Sjálvandi kann hetta minna um okkara egna hátt at fata veruleikan, tí tað gera vit við óteljandi ávirkanum og í óteljandi pørtum, men vit eru ikki von við at síggja, fata og skilja myndir á sama hátt. Vit eru von við at síggja myndir, sum vísa okkum ein veruleika, vístan úr einum sjónarhorni og við ‘nátúrligum’ støddum. Tað er í hesum spælinum millum variasjónina og eindina, millum smálutin og heildina, millum teir smæstu strukturarnar og tær stóru linjurnar, millum mikrokosmos og makrokosmos, at myndirnar hjá Aggi Ásgerð Ásgeirsdóttir skapa ein týdning.

(IS)

Kvinnuvika á Listablogginum: Hansina Iversen

Tað er ikki undarligt, at vit verða drigin at verkunum hjá Hansinu Iversen. Verkini hjá Hansinu Iversen eru ótrúliga vøkur, og í teimum er um somu tíð ein dámur av styrki og av viðkvæmi, sum ger tær so hugtakandi. Kortini er tað undarligt og vert at hugsa um, hví verkini hjá Hansinu Iversen, tá tey hava drigið okkum til sín, framhaldandi eru fangandi og binda okkum føst. Tí har er onki sjónligt stríð at síggja í hennara verkum, ongin avbjóðing ella atfinning, sum kann noyða okkum at ásanna okkara tilveru av nýggjum. Verkini tykjast heldur ikki at vilja broyta nøkur av okkara fastgrónu virðum, noyða eina nýggja lívsáskoðan á okkum ella leiða okkum móti betri innliti í okkara lív. Kortini halda verkini okkum føst, langt eftir at vit fyri fyrstu ferð vórðu hugtikin av teimum. Hví?

Ein lættskiltan boðskap finna vit ikki í verkunum hjá Hansinu Iversen, og tað ger okkum trilvandi. Tað er sum tá skap og litir, ið ikki hava mørk ella eru á veg nakrastaðni, hvørki hava byrjan ella enda, skapa ein óveruligan heim, og vit standa har og skilja onki. Tá vit soleiðis verða sett andlit til andlits við okkara vantandi evni at finna ein rættiligan boðskap ella bara at finna høvd ella hala á øllum, tá síggja vit, hvussu býtt og óvitandi, men eisini hvussu óendaliga lítil vit eru mótvegis tí endaleysa og markleysa.

Verkini hjá Hansinu Iversen hava í øllum førum í fleiri ár fingið meg til at kenna meg bæði óvitandi, býtta og lítla, og eg giti, at tað er orsøkin til, at tey enn halda meg fasta, og at eg enn havi hug at hyggja at teimum.

Tí mótsett so nógvari aðrari samtíðarlist er ongin vegleiðing til listina hjá Hansinu Iversen. Saman við listaverkunum eru ongir langir ástøðiligir og heimspekiligir tekstir, sum kunnu geva okkum loysnina at kunna skilja tey. Tað týdningarmesta er listaverkið og ikki ástøðið handan listaverkið. Vit eru noydd einans at taka støðu til skap, ið vit ikki skilja og til litir, sum til tíðir tykjast fullkomiliga uttan substans. Ikki ber til at greiða frá listaverkinum rationelt og sostatt er tað við í tí klassiska stríðnum millum tað skilvísa og tað kensluliga, skapan og oyðilegging, skil og kaos. Í samtíðarlist er gongdin tann, at tað skilvísa hevur yvirvág á tí kensluliga, men er tað ikki í grundini kjarnin í listini, at til ber ikki at greiða skilvíst frá list, eins og vakurleiki heldur ikki kann avgerast skilvíst? Um so er, er tað kanska orsøkin til, at myndirnar hjá Hansinu Iversen halda okkum føstum. Hjá henni fær listaverkið høvi at vera irrationelt. Tað er alt tað, ið vit ikki skilja.

Hóast hetta er listin hjá Hansinu Iversen ikki ovur kensluborin. Og eg havi ongan illgruna um, at hon grundar sína list einans á so ógreinilig viðurskifti sum instinkt og hugsýn. Heldur tvørturímóti haldi eg, at Hansina Iversen er sera rationell ella skilvís. Hon fjalir bara síni egnu motiv og letur listaverkið koma fram um tað rationella. Tí listaverkið er, eins og listafólkið, ein heilskapað eind, og verkið skal ikki sjálvt siga okkum, hvat tað er. Fyrst og fremst er tað eitt listaverk ella ein mynd. Tí fanga listaverkini hjá Hansinu Iversen okkum og halda okkum føstum. Listaverkið sigur okkum ikki sínar loyndardómar, vit vita, at teir eru har, men teir stíga ikki fram. Vit mugu bara njóta eina løtu, har vit kenna okkum óvitandi, býtt og lítil. Ella sagt meira neyvt: Vit kunnu njóta at vera fangað í tí, sum heimspekingurin Edmund Burke nevnir “a sort of delightful horror” - eitt slag av gleðiligari ræðslu.

(IS)

Kvinnuvika á Listablogginum: Tíggju listakvinnur, tú eigur at kenna

Í okkara temaviku um kvinnulist eru vit komin til ta pínliga sannroyndina, at listakvinnur eru goymdar í listasøguni. Tað skal meira enn ein listabloggur til tess at fáa hesa støðu aftur á beint. Hetta krevur eina totalu umhugsan av øllum økinum, men vit byrja eitt stað og presentera her tíggju modernaðar listakvinnur, sum tú eigur at kenna.


1. Louise Bourgeois (1911-2010)

Fronsk listakvinna, sum hevur grundað alt sítt verk á at geva barndómsminnum konkret skap. Louise Bourgeois var fullvís í, at bara listafólk, sum arbeiða sjálvsæviliga og miðsavna seg sum teirra egna persón og egnu kenslur, kunnu fáa ein universalan listaframburð og verða fatað universalt.

2. Agnes Martin (1912-2004)

Kanadisk listakvinna, sum var upptikin av at finna út av hvat sanna endamálið hjá listini er og av at gera tað ósjónliga sjónligt. Ígjøgnum abstraktión royndi hon at finna nakað absolut, reint og spirituelt

3. Eva Hesse (1936-1970)

Týsk-amerikonsk listakvinna, sum var upptikin av absurditetum, mótsetningum, kaos, endurtøkum og upploysn. Hon arbeiðir á markinum millum skulptur og mynd við tilfari, sum bæði er estetiskt og vakurt, men samstundis eisini er andstyggiligt.

4. Marina Abromovíc (1946)

Serbisk listakvinna, sum brúkar kroppin sum útlátsráð. Við ógvusligum, sjálvpínandi aktiónum granskar hon andans reinleika og hevur sum endamál at geva víðari orku til áskoðararnar.

5. Jenny Holzer (1950)

Amerikonsk listakvinna, sum brúkar málið í eini roynd at gera privata óttan almennan. Jenny Holzer hevur borið fram sín boðskap um sex, harðskap, kærleika, kríggj og deyða á t-shirts, plakatum, flyers, klistrimerkjum, neonskeltum og hevur fingið tað burturúr, sum hon ætlaði; at provokera fólk til at steðga á og hugsa.

6. Sophie Calle (1953)

Fronsk fotolistakvinna, sum arbeiðir við teksti og mynd og sum granskar í upplivingini av fráveru, anonymiteti og intimiteti. Hon fylgir lívinum hjá fremmandum fólki í eini roynd at koma tætt at øðrum, eins og hon útleverar tær mest intimu detaljurnar um sítt privatlív, tí hon heldur list snúgva seg um psykologi og menniskjaligar relatiónir.

7. Marlene Dumas (1953)

Suðurafrikonsk listakvinna, sum arbeiðir við málaríi, ið vendir sær á ógvusligan hátt til bæði kenslu og intellekt. Sjálv brúkar hon hugtakið ”mental confusions” um síni verk, ið virka á ótrúliga nógvum ymiskum planum og sum alla tíðina geva møguleika fyri nýggjum sjónarhornum.

8. Cindy Sherman (1954)

Amerikansk fotolistakvinna, sum pallsetur og skapar tableau og sum á henda hátt hevur víðkað um fatanina av hvat foto kann vera. Við at brúka siðbundin myndevni og geva teimum eina baksíðu ella dýpd, skapar hon ein spenning, sum geva hennara myndum eitt heilt serliga forførandi og ræðandi huglag.

9. Pipilotti Rist (1962)

Sveisisk videolistakvinna, sum arbeiðir við einum blandi av visuellum og musiskum elementum. Hennara verk eru óvanliga litrík og glað og listakvinnan er sannførd um, at tú bert skapar mentanarliga framgongd gjøgnum verk, ið eru positiv.

10. Elizabeth Peyton (1965)

Amerikonsk listakvinna, sum m.a. granskar markið millum tað intima og tað almenna og ynskir at avdúka kollektiva longsulin gjøgnum málarí, foto, video og tekning.

(IS)

Ein húkur er ein húkur er ein húkur…

Eg havi líka síðan eg var smágenta elskað Klaksvík. Ikki at eg havi verið har serliga ofta. Men feriurnar hjá mammubeiggja og Mathildu renna fram fyri mær sum smáar glitrandi oasur við herligum anga av nýbakaðum breyði við heimagjørdum rabarbusúltutoyi og ómetaliga stórum og fjálgum blíðskapi yvirhøvur (fyri ikki at tala um bommhandilin í kjallaranum við kramarísi) í hesum bygdabýi, sum var so eksotiskur og so øðrvísi í mun til heimbýin. Síðan hesar eydnuríku barndómsdagar hava bæði Havnin og Klaksvíkin fingið fleiri standmyndir. Tann nýggjasta varð avdúkað í Klaksvík fyrradagin og gav høvið til at fara ein túr norður til Klaksvíkar at forvitnast.

Við størstu virðing fyri línumanninum kann eg taka undir við, at hann væl og virðiliga hevur uppiborið eitt minnismerki júst í Klaksvík, sum er stóri fiskivinnubýurin í Føroyum. Tá tað er sagt, býður mín stóra virðing fyri listini mær at staðfesta tað, sum vit øll duga at síggja, at húkurin í Klaksvík er ein húkur og ikki eitt listaverk.



Staddur har hann er í rundkoyringini beint har tú koyrir inn í Klaksvík, fær húkurin eina serliga tignarliga positión sum symbol fyri býin. Eg eri ikki vís í, at húkurin heilt megnar at liva upp til tignina, sum staðsetingin leggur upp til. Hetta er jú bara ein púra vanligur húkur, sum er vaksin upp til einar seks metrar í hædd við tí fyri eyga at koma í eina metbók og sum eg havi skilt tað er húkurin heldur ikki originalur, tí tað standa aðrir húkar av sama slagi ymstastaðni kring heimin. Men tað ber til at fata húkin sum eitt minnismerki fyri línumannin á sama hátt sum við akkerunum, ið eru sett upp í býum kring heimin til minnis um farnar sjómenn.

Hetta er alt í fínasta lagi og sjálvandi avgera klaksvíkingar sjálvir hvussu teir prýða teirra bý - so leingi sum vit kalla ein spaka fyri ein spaka, ella í hesum førinum ein húk fyri ein húk. Tað er í hesum sambandi undrunarvert at lesa grein hjá leiðaranum av mentanardeildini í Klaksvíkar kommunu, sum í hátíðarligum vendingum skýrir húkin í Klaksvík at vera eitt meistaraverk av eini standmynd. Sum mentanarleiðari mátti Dávur Winther dugað at sæð, at húkurin ikki er nakað listaverk, men ein stórur húkur, sum fyriskiparar av Føroya Sjómannadegi hava tikið stig til og sum Sp/F Skarðhamar V/Jacob Oluf á Lakjuni og Anfinn Isaksen hava greitt úr hondum.

Alt er ikki list og skulu vit føroyingar gera okkum nakrar vónir um at menna okkum mentanarliga og listarliga, er fyrsta stigið, at vit duga og tora at skyna í millum hvat, ið er list og hvat, ið ikki er list. Vit á Listablogginum sóu fleiri listaverk í Klaksvík, sum vit fara at greiða frá í næstum.
(KP)

Kvinnuvika á Listablogginum: Javnstøðulistin

Nógv teir flestu listaframleiðararnir her á landi eru menn. Uttan at vita tað fyri vist vil eg halda, at ein slakur triðingur av teimum listafólkunum, sum (við neyð og deyð) kunnu liva av teirra list, er kvinnur. Og tað er jú ikki javnstøða. Men merkir tað eisini, at føroyskar listakvinnur eru kúgaðar, at tað er synd fyri tær, og at tær skulu verjast við serligari lóggeving og kynskvotering?

Tað er ikki longur, sum tað var einaferð, tá javnstøða var nakað við, at vit kvinnur ikki skuldu fáa øðrvísi viðferð vegna okkara kyn. Nú er tað bert javnstøða, um vit fáa serliga viðferð vegna okkara kyn. Hesin nýggi mátin at síggja kynspolitiskar spurningar hevur eisini funnið veg inn í listaheimin, har fólk í staðin fyri at fokusera uppá greining av listini og lívinum hjá kvinnum vilja noyða javnstøðu við kynskvotering ígjøgnum. Altso grovt sagt noyða listasøvn til at keypa ávísa list, einans tí hon er skapt av kvinnum, og upp á allar mátar at syrgja fyri, at tað ikki fer ein króna meir niður í lumman hjá einum listamanni, enn tað fer niður í lumman hjá eini listakvinnu.

Giulia Lama (1681-1747): Judith og Holofernes. Uml. 1730

Italska listakvinnan Giulia Lama er ein av teimum gloymdu listakvinnunum. Hennara kensluríku verk, ið nærum pipra av innvortis spenningi, hava verið tilskrivað listamanninum Giambattista Piazetta, og ikki fyrr enn fyri fáum árum síðani komu serfrøðingar eftir, hvør veruliga hevði málað tey. Óteljandi listakvinnur eru gloymdar á sama hátt sum Giulia Lama, og tað er als ikki óhugsandi, at nógvar evnaríkar listakvinnur úr okkara tíð eisini verða gloymdar.

Kynsleys góðska
Klassiska grundgevingin ímóti kynskvotering í sambandi við javnstøðu er, at tað førir til verri góðsku, tí listin verður skapt av serliga dugnaligum einstaklingum og tí ikki kann demokratiserast eins og restin av samfelagnum. Altso eitt argument, ið er grundað á, at listalig góðska telur meir enn kynspolitiskar hugsanir, tí listin hevur eina serliga støðu í samfelagnum, sum vit ikki eiga at nerta við við kynskvotering.

Góða listin er tað týdningarmiklasta. Um tað eru menn, sum gera ta góðu listina, so er tað soleiðis, og tað kunnu vit ikki gera nakað við. Ella sagt á ein annan hátt, um listaverkið er gott, er tað líkamikið, um tað er ein maður ella ein kvinna, sum hevur gjørt tað.

Trupulleikin við hesi grundgevingini er, at hon má grundast á, at ímyndin um tað góða listaverkið og um estetiskt virði ikki er tengt at kyni, og tað er hon sjálvandi ikki.

Gjøgnum øldir eru tað menn – mannligir heimsspekingar, listasøgufrøðingar og listakritikarar – sum hava gjørt av, hvat eitt gott listaverk er, og tí er ein møguleiki fyri, at listamenn eru priviligeraðir, snøgt sagt tí tað eru teirra egnu kynsfelagar, sum hava sett fortreytirnar fyri listaligari góðsku.

Tracey Emin (1963): Everyone I Have Ever Slept With 1963-1995. 1995. Enska listakvinnan Tracey Emin vísir á marginaliseraðu støðuna hjá kvinnuni í listaheiminum við at fara burtur frá málninginum, sum maðurin hevur patent uppá í listasøguni, og í staðin úttrykkir hon seg gjøgnum seyming, sum er ógvuliga devaluerað í listahøpi og sum tað sum oftast verður tosað niðrandi um sum kvinnuligt putl. Í hesum verkinum hevur hon seymað eina rúgvu av bókstavum á innaru síðuna aveinum iglotjaldi. Bókstavirnir vísa nøvnini á øllum teimum, sum hon gjøgnum lívið hevur deilt song við. Millum teirra er ein neyðtøkumaður, unnustar av báðum kynum, skyldfólk, hennara tvíburabróður og hon sjálv “With myself always myself never forgetting”. Hesin sterki, næstan øtiligi intimiteturin og framsýningin av henni sjálvari umboðar millum annað eina kynsliggeran av listini og er ein sterk roynd at gjøgnumgata valdsbygnaðin í listalívinum.

Ein góð føroysk mynd
Ein góð føroysk mynd verður ofta lýst við orðum sum kraftmikil, dramatisk, ógvuslig og enntá viril. Dentur verður lagdur á sinnalagið hjá listafólkinum, á ”hansara” styrki og óræddu viðurskifti við náttúruna. Snøgt sagt verður føroyska myndin lýst sum nakað, ið ein kvinna ómøguliga kann hava gjørt. Og verri er, at umframt hesi týðiligu maskulinu virðini eru tekstir um list fullir av illa duldum, undirskiltum áskoðanum um kyn, sum geva listamonnum fyrimunir fram um listakvinnurnar. Ja, onkuntíð kann favoriseringin av tí maskulina vera sera ring at síggja, tí teir maskulinu normarnir eru naturaliseraðir, og tí maskulinisma í mun til feminismu ikki rópar hart um sítt stríð fyri mannligu virðunum.

Feminisman dylir ikki, at hon stríðist fyri at fremja kvinnuvirði. Maskulinisman sigur hinvegin, at hon snýr seg um alla mannaættina og undirspælir sítt kynsideologiska innihald. Argumentið fyri kynskvotering innan listina kann tí vera, at kvinnur sum so ikki nýtast at vera verri listafólk enn menn, bert tí listamenn hava lættari við at liva upp til tær fortreytir, ið verða settar upp fyri góða list, og at vit við at noyða listakvinnur fram í ljósið kunnu broyta vanligu áskoðanina fyri, hvat listalig góðska er.

Beinta av Reyni (1970): Aftanfyri gardinurnar. 2007

Beinta av Reyni ger í síni myndarøð “Aftanfyri gardinurnar” upp við eina av mest seiglívaðu mýtunum í listasøguni, nevniliga, at maðurin er eitt eygleiðandi subjekt og kvinnan eitt eygleitt objekt – maðurin er voyeuristur og kvinnan er exhibitionistur. Tað merkir, at tað í roynd og veru bert eru menn, sum kunnu vera listafólk, tí bara teir kunnu eygleiða ting. Men við blondugardinum rør Beinta av Reyni fram undir, at tað eygleiðandi subjektið ella voyeuristurin í hennara mynd ikki er ein maður, men harafturímóti ein kvinna. Samstundis leggur hon upp til, at tað eygleidda objektið er ein maður, tí tað, sum verður eygleitt út gjøgnum vindeygað, er ein bilur, ið má metast sum nakað maskulint. Maðurin er reduseraður til objekt og hevur harvið mist sína støðu sum subjekt her í verðini.

Listaheimurin er mansins heimur
Tað er ikki óvanligt, at fólk verða útihýst orsakað av teirra kyni. Kynini hava ymiskar royndir at byggja á, og eingin ivi er um, at mannliga tilgongdin til listina hevur verið so dominerandi, at tað hevur verið rættiliga trupult hjá listakvinnum at koma fram. Og tað finnast eisini nógv onnur argument fyri kynskvotering innan listina.

Eitt argument snýr seg um framleiðslukorini hjá listafólkinum og tað, at kvinnur søguliga sæð ikki hava havt eins lætta atgongd sum menn til at skapa list. Tað eru til dømis ikki so nógv ár síðani, at kvinnur ikki sluppu at taka lut í tí listundirvísing, sum menn kundu fáa, og søguliga sæð hevur kyn verið meira avgerandi enn talent.

Eitt annað argument gongur uppá listina sum eina vøru, og tað, at tað er truplari hjá kvinnum at koma inn í mansdomineraða vinnulívið og hava tí truplari við at umseta teirra list. Tað er heilt einfalt truplari hjá teimum at selja seg sjálvar eftir marknaðartreytunum og at verða upptiknar í netverkini hjá monnunum. Einaferð varð sagt, at tað er ikki nóg mikið at møta teimum røttu fólkunum í listaheiminum. Tú skal eisini ganga á vertshús við teimum, og tað er ikki óhugsandi, at tað kann vera torført hjá kvinnum at fella inn í tað mannfólkaprátið, sum ofta gongur fyri seg á einum vertshúsi.

Tað er eisini ein veruleiki, at tað upp gjøgnum søguna hava verið listakvinnur, sum snøgt sagt eru gloymdar, tí teirra verk ongantíð eru dokumenterað. Tær hava ongantíð verið við í savninum hjá nøkrum listasavni og eingin hevur nakrantíð skrivað um tær. Um vit halda fram á somu leið fer eftirtíðin at fáa eina mynd av, at tað heldur ikki í okkara tíð hava verið nakrar listakvinnur av týdningi.

Soleiðis kundu vit í roynd og veru hildið áfram, og hetta er alt góð og haldbær argument. Trupulleikin er bara, at tey ikki eru nóg góð.

Lee Krasner (1908-84): Burður. 1956

Amerikanska listakvinnan Lee Krasner gjørdi ikki kyn til eitt evni í hennara list. Lee Krasner meinti, at list var hevjað upp um pedantiska feminismu, og hon gjørdi onga roynd at skapa kvinnulist. Í staðin kappaðist hon við menninar á teirra heimavølli, nevniliga tí sera abstrakta ekspressionistiska málninginum. Við til hennara søgu hoyrir, at hon var gift við listamanninum Jackson Pollock, ið verður roknaður sum eitt av størstu listafólkum í 20. øld og mestsum hevur legendustøðu. Tað merkti, at hon í roynd og veru er fullkomiliga yvirsæð og má metast sum eitt av mest undirmettu listafólkum í okkara tíð. Sjálv segði hon: ”I personally was not dominated by Pollock – but the entire art world was”.









Góðska framum kyn
Tað er freistandi at halda, at kynskvotering kann steðga mismuninum og skapa javnstøðu innan listina. Og tað er lokkandi at ímynda sær, at vit við einfaldari lóggávu knappliga kunnu røkka tí fullkomnu støðuni, har kynini eru eins væl umboðað á listasøvnum, privatum søvnum, gallaríum og í listabókum. Men kynskvotering er niðrandi fyri kvinnur og helst eisini fyri menn, og tað er drepandi fyri listina, tí tað er ein løtt loysn á einum nógv torskildari trupulleika, nevniliga kjakinum um góðsku.

Tí hóast tað er rættiliga abstrakt, so er argumentið um góðsku tað tyngsta argumentið av øllum. Tað er ikki uppgávan hjá politikarum, listasøvnum og listaummælarum at fremja javnstøða, hvussu nógv tey so ynskja tað. Teirra uppgáva er at fremja góðskuna. Spurningurin er so bara, um vit, sum arbeiða við list her á landi, gera nóg nógv fyri at fremja góðsku og hava eitt áhugavert kjak um góðsku.

Og tað er tíverri ein lættur spurningur at svara, tí vit gera yvirhøvur ikki nóg nógv.

Tíverri er tað eisini lætt at svara, hví vit ikki gera tað, sum skal til fyri at skapa eitt kjak, sum kundi ført til størri javnstøðu millum kynini í listaheiminum. Tað gera vit ikki, tí vit ikki hava nakran stuðul til tað. Hóast tey eru ótrúliga nógv, sum hava valt at úttrykkja seg við myndum her á landi, og hóast myndlistin fyllir nógv, hava fólk frá politiskari síðu als ikki megnað at tikið hana í álvara.

Listasavnið sum stovnur verður verður ikki virt, og innan alt, sum eitur listastuðul, listaútbúgving og listapolitiskar avgerðir er fakleikin trokaður til viks. So løgið tað ljóðar, er fakleikin settur upp á pláss við tí argumentinum, at listin skal vera fyri øll, men um list nakrantíð skal verða fyri øll, kvinnur íroknaðar, so er tað júst fakleiki, sum krevst.

Eg geri mær ongar myndir um, at vit fáa fulla javnstøðu á listaøkinum, men áðrenn vit koma í gongd við at kjakast um góðsku, stuðlað av politikarum og almennum stovnum, kunnu vit heldur ikki kjakast um kynspolitiskar spurningar innan listina og seta fokus á ta eftir øllum at døma kynsneutralu uppfatanina av listini. Tað er ikki synd fyri kvinnur, og tær skulu ikki hjálpast við kynskvotering og serligum lógum, men tað er heilt ótrúliga synd fyri listina, at hon ikki verður vird, greinað og diskuterað.


Rannvá Holm Mortensen (1950): Tað skulu koma dagar. 2003

Rannvá Holm Mortensen er ein av teimum føroysku listakvinnunum, ið arbeiðir við einum sterkt engasjeraðum feministiskum innihaldi í síni list. Eitt evni, ið verður undirstrikað í hennara tilvitaða brúki av klisjéum, tá hon stillar mannliga og kvinnuliga heimin ímóti hvørjumøðrum. Tað mannliga verður endurgivið við typiskum manssúmbolum, so sum knýttir nevar, rør, tannhjól, maskinarí og øðrum klassiskum valdssúmbolum, og tað kvinnuliga verður súmboliserað gjøgnum avmyndan av hjørtum og børnum og øllum tí bleyta.










(IS)